Niezdolność do pracy w ujęciu medycznym nie wystarczy? Jakie znaczenie ma kryterium ekonomiczne niezdolności do pracy

Przepis art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1749) – dalej: u.e.r.f.u.s., wskazuje, że przez osobę niezdolną do pracy należy rozumieć osobę, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu, a przy tym nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Jeżeli osoba taka utraciła zdolność do wykonywania pracy jakiegokolwiek rodzaju, jest ona osobą całkowicie niezdolną do pracy. Jeżeli natomiast utrata zdolności do wykonywania pracy nie wyklucza zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy, ale sprowadza się do tego, że dana osoba w znacznym stopniu utraciła zdolność do wykonywania pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji, osoba ta jest częściowo niezdolna do pracy.

Jednakże w przypadku, gdy osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy (przez minimum 5 lat poprzedzających dzień badania lekarskiego) brakuje mniej niż 5 lat do osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego, w razie dalszego stwierdzenia niezdolności do pracy, orzeka się niezdolność do pracy na okres do dnia osiągnięcia tego wieku emerytalnego.

1. stopień naruszenia sprawności organizmu oraz możliwości przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji;
2. możliwość wykonywania dotychczasowej pracy lub podjęcia innej pracy oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, mając na względzie rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek oraz predyspozycje psychofizyczne.

W tym miejscu warto zaznaczyć, że w myśl art. 13 ust. 4 u.e.r.f.u.s. okoliczność zachowania zdolności do pracy w warunkach określonych w przepisach ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 913, ze zm.) – dalej: u.r.o.n., nie przeszkadza w orzeczeniu całkowitej niezdolności tej osoby do pracy. Wynika to z tego, że orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy jest wydawane dla potrzeb rentowych, a nie pracowniczych, natomiast o niemożności wykonywania pracy na określonym stanowisku pracy decyduje lekarz medycyny pracy.

Komu przysługuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy?

1. został uznany za niezdolnego do pracy;
2. osiągnął wymagany – stosowny do wieku, w którym powstała niezdolność do pracy – okres składkowy i nieskładkowy, wynoszący odpowiednio:
   •    1 rok – jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat,
   •    2 lata – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 20 do 22 lat,
   •    3 lata – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 22 do 25 lat,
   •    4 lata – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 do 30 lat,
   •    5 lat – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat, z zastrzeżeniem wynikającym z art. 58 ust. 2 u.e.r.f.u.s. (niemającym znaczenia dla zagadnienia omawianego w artykule)
   – chyba że niezdolność do pracy ubezpieczonego jest następstwem wypadku w drodze do pracy lub z pracy. Wówczas bowiem ubezpieczony nie musi spełniać tego warunku;
3. niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3-8 i pkt 9 lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11, 12 i pkt 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15-17 oraz art. 7 pkt 1-3, pkt 5 lit. a, pkt 6 i 12, oraz w okresach pobierania świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego określonych w przepisach o świadczeniach rodzinnych, lub zasiłku dla opiekuna określonego w przepisach o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów – za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe – albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów, chyba że ubezpieczony udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny, a przy tym jest całkowicie niezdolny do pracy;
4. nie ma ustalonego prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub nie spełnia warunków do jej uzyskania.

Niezdolność do pracy to nie tylko kwestia biologiczna

• biologicznego (medycznego) – rozumianego jako stan organizmu dotkniętego schorzeniami naruszającymi sprawność tego organizmu w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do jakiejkolwiek pracy;
• ekonomicznego – rozumianego jako całkowita utrata zdolności do zarobkowania poprzez wykonywanie jakiejkolwiek pracy.

W ocenie SN dopiero konieczność zmiany zawodu i brak rokowania odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu jest podstawą do przyznania renty inwalidzkiej z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Autor: Paweł Kawka, Redaktor OBPON