Praca chroniona nie chroni przed stereotypami. Problemy pracowników z chorobami psychicznymi

Niepełnosprawność psychiczna dotyka ogromnej części społeczeństwa, a mimo to wciąż pozostaje źródłem lęku, stereotypów i niepewności. Badanie przeprowadzone w zakładzie pracy chronionej pokazuje, że bariery w integracji zawodowej mają często charakter psychologiczny i społeczny, a nie organizacyjny.

Postrzeganie pracowników z zaburzeniami psychicznymi

Zaburzenia psychiczne są jednym z najpoważniejszych wyzwań zdrowia publicznego współczesnego świata. Według Światowej Organizacji Zdrowia aż 1 na 4 osoby doświadcza przynajmniej jednego epizodu zaburzeń psychicznych w ciągu swojego życia. Oznacza to, że problem ten ma charakter powszechny i wpływa nie tylko na zdrowie jednostki, lecz także na jej funkcjonowanie społeczne i zawodowe. Polskie badania przeprowadzone w 2015 roku potwierdziły wysokie rozpowszechnienie takich zaburzeń jak napady paniki, fobie czy depresja, a w 2017 roku zwrócono uwagę na utrzymujący się problem stygmatyzacji, który opóźnia diagnozę i leczenie.

Szczególną rolę w procesie integracji społecznej odgrywa środowisko pracy. Zakłady pracy chronionej tworzą warunki zatrudnienia dla osób z różnymi rodzajami niepełnosprawności, umożliwiając im nie tylko wykonywanie obowiązków zawodowych, lecz także uczestnictwo w relacjach społecznych. To właśnie w takich miejscach można obserwować rzeczywiste postawy wobec niepełnosprawności psychicznej i mechanizmy kształtujące wzajemne relacje w zakładach pracy.

Badanie „Nastawienie wobec osób z niepełnosprawnością psychiczną z punktu widzenia ich samych oraz współpracowników z innym rodzajem niepełnosprawności. Studium przypadku wybranego zakładu pracy chronionej”, przeprowadzono wśród 25 pracowników, co stanowiło 100% osób z niepełnosprawnościami zatrudnionych w analizowanej grupie. Wśród nich 9 osób posiadało orzeczenie o niepełnosprawności psychicznej oznaczone symbolem 02-P, natomiast pozostałe 16 osób miało inne rodzaje niepełnosprawności, w tym fizyczne i sensoryczne. Spośród 24 osób, które podały stopień niepełnosprawności, 3 osoby posiadały stopień lekki, w tym 2 osoby z 02-P, 16 osób stopień umiarkowany, w tym 7 osób z 02-P, a 5 osób stopień znaczny, przy czym w tej grupie nie było osób z niepełnosprawnością psychiczną.

Struktura zawodowa badanej grupy wskazywała na ograniczone możliwości awansu. Aż 23 osoby zajmowały stanowiska wykonawcze, natomiast tylko 1 osoba pełniła funkcję kierowniczą. W przypadku 15 respondentów wykonywana praca była zgodna z ich wykształceniem, jednak część badanych pracowała poniżej swoich kwalifikacji. Jednocześnie 16 osób, w tym 7 z niepełnosprawnością psychiczną, miało wcześniejsze doświadczenia kontaktu z osobami chorującymi psychicznie, zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym.

Postawy, emocje i bariery w środowisku pracy

Wyniki badania pokazały, że w większości obszarów nie występowały wyraźne różnice między osobami z niepełnosprawnością psychiczną a osobami z innymi rodzajami niepełnosprawności. Istotna różnica pojawiła się jednak w ogólnym, emocjonalnym stosunku do osób z niepełnosprawnością psychiczną. Osoby z niepełnosprawnościami fizycznymi lub sensorycznymi deklarowały bardziej życzliwe nastawienie niż osoby z niepełnosprawnością psychiczną wobec własnej grupy. Aż 7 z 9 osób z orzeczeniem 02-P określiło swoje nastawienie wobec własnej grupy jako raczej niechętne, a 1 osoba jako zdecydowanie niechętne, co wskazuje na wyraźne zjawisko autostygmatyzacji.

Badanie ujawniło również niski poziom wiedzy i dużą niepewność w ocenie sytuacji osób z niepełnosprawnością psychiczną. Aż 11 respondentów, w tym 4 z orzeczeniem 02-P, uznało, że wiedza na temat trudności, jakie osoby chore psychicznie napotykają na rynku pracy, jest zbyt mało rozpowszechniona. Przeciwnego zdania były jedynie 2 osoby, natomiast 10 badanych nie miało zdania, a 2 osoby nie udzieliły odpowiedzi. Jednocześnie tylko 5 respondentów jednoznacznie wskazało na potrzebę zwiększenia działań edukacyjnych, podczas gdy aż 14 osób, w tym 8 z 9 osób z niepełnosprawnością psychiczną, nie potrafiło określić swojego stanowiska.

Istotnym problemem okazały się również bariery w relacjach zawodowych. Najczęściej wskazywaną przeszkodą był brak odpowiedniego przeszkolenia. Umiarkowaną barierą była obawa przed współpracą, natomiast brak doświadczenia czy niechęć wskazywano rzadziej. Jednocześnie niemal połowa badanych uważała, że kryzysy psychiczne powinny być ukrywane ze względu na ich wstydliwy charakter. Przeciwnego zdania były jedynie 2 osoby, natomiast aż 11 respondentów, w tym 7 z 02-P, nie potrafiło jednoznacznie określić swojego stanowiska.

Stygmatyzacja społeczna

Badanie pokazało także, że osoby z niepełnosprawnością psychiczną są postrzegane jako gorzej traktowane w społeczeństwie. Aż 14 respondentów wskazało na gorsze poszanowanie ich godności osobistej, a 13 osób uznało, że mają one ograniczony dostęp do pracy, edukacji oraz ochrony majątku. Jednocześnie część badanych uważała, że dostęp do opieki zdrowotnej, co wskazało 9 osób, oraz do opieki społecznej, co wskazało 7 osób, jest porównywalny z sytuacją innych obywateli.

Emocje towarzyszące kontaktom z osobami chorymi psychicznie były w dużej mierze negatywne. Najczęściej wskazywanym uczuciem był strach, deklarowany przez 16 respondentów, w tym 4 z niepełnosprawnością psychiczną. Kolejnymi emocjami były pogarda, wskazana przez 11 osób, w tym aż 7 z 02-P, oraz obojętność, wskazana przez 10 osób. Rzadziej wskazywano współczucie, litość lub bezradność, które deklarowało po 6 osób. Co istotne, negatywne emocje, takie jak złość czy odraza, częściej pojawiały się wśród osób z niepełnosprawnością psychiczną niż wśród pozostałych respondentów.

Powolne zmiany i potrzeba edukacji

Wyniki badania wskazują, że dystans społeczny wobec osób z niepełnosprawnością psychiczną stopniowo się zmniejsza, jednak proces ten przebiega powoli. Aż 15 respondentów, w tym 7 z orzeczeniem 02-P, nie potrafiło jednoznacznie ocenić stosunku społeczeństwa do osób chorych psychicznie, a 4 osoby określiły go jako raczej niechętny. Jednocześnie 10 badanych uznało, że osoby z niepełnosprawnością psychiczną mogą pracować i uczestniczyć w życiu społecznym, podczas gdy 6 osób uważało, że powinny przebywać w specjalistycznych placówkach, a 3 osoby z orzeczeniem 02-P uznały, że nie powinny podejmować pracy zawodowej.

Powyższe dane wskazują, że największym wyzwaniem pozostaje brak wiedzy, utrwalone stereotypy oraz wysoki poziom niepewności. Szczególnie niepokojące jest zjawisko autostygmatyzacji, które może prowadzić do obniżenia poczucia własnej wartości i ograniczenia aktywności zawodowej. Jednocześnie widoczny jest stopniowy wzrost świadomości i powolne zmniejszanie dystansu społecznego. Kluczowe znaczenie w tym procesie ma edukacja, która może przyczynić się do zmniejszenia poziomu lęku, poprawy relacji zawodowych oraz zwiększenia integracji osób z niepełnosprawnością psychiczną w środowisku pracy i społeczeństwie.

Autor: Monika Łysek, Redaktor Werbeo

Zobacz też

Niepełnosprawni

15 maj 2026

Praca chroniona nie chroni przed stereotypami. Problemy pracowników z chorobami psychicznymi

Postrzeganie pracowników z zaburzeniami psychicznymi

Postawy, emocje i bariery w środowisku pracy

Stygmatyzacja społeczna

Powolne zmiany i potrzeba edukacji

Zobacz też

Zwolnienie z kosztów sądowych

Zwolnienie z podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC) przy zakupie sprzętu lub pojazdu

Zwolnienie z abonamentu RTV

Ulgi w przejazdach środkami transportu publicznego

Praca chroniona nie chroni przed stereotypami. Problemy pracowników z chorobami psychicznymi

Postrzeganie pracowników z zaburzeniami psychicznymi

Postawy, emocje i bariery w środowisku pracy

Stygmatyzacja społeczna

Powolne zmiany i potrzeba edukacji

Udostępnij:

Zobacz też

Zwolnienie z kosztów sądowych

Zwolnienie z podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC) przy zakupie sprzętu lub pojazdu

Zwolnienie z abonamentu RTV

Ulgi w przejazdach środkami transportu publicznego