Chcą pracować, ale wciąż napotykają bariery – osoby z niepełnosprawnością intelektualną o rynku pracy

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną wciąż spotykają się z barierami na rynku pracy – od braku ofert i stereotypów, po nieufność pracodawców. Mimo to chcą pracować, być samodzielne i aktywnie uczestniczyć w życiu społecznym. Badania pokazują, że praca daje im poczucie wartości, rozwija umiejętności i wzmacnia niezależność, ale dostęp do niej bywa wciąż mocno ograniczony.

Zamknięty rynek pracy

Osoby z niepełnosprawnością intelektualną wciąż należą do najbardziej wykluczonych grup społecznych. Na co dzień mierzą się nie tylko z trudnościami poznawczymi, które wpływają na uczenie się, komunikację czy rozwiązywanie problemów, ale także ze stygmatyzacją i stereotypami. Często postrzega się je jako osoby smutne, nieprzewidywalne czy niesamodzielne, a jednocześnie oczekuje, by były pogodne i otwarte. Taka sprzeczność sprawia, że ich integracja ze społeczeństwem bywa pozorna: deklarowana w teorii, ale rzadko realizowana w praktyce.

Jednym z największych wyzwań dla tej grupy jest rynek pracy. Choć praca daje im poczucie samodzielności, rozwija umiejętności społeczne i buduje pewność siebie, to szanse na zatrudnienie są bardzo ograniczone. Bariery tkwią zarówno po stronie samych kandydatów – np. brak doświadczenia czy trudności w nauce – jak i w postawach pracodawców, którzy rzadko decydują się na zatrudnienie osób z niepełnosprawnością intelektualną.

Statystyki pokazują, że zaledwie kilka procent tej grupy ma stałą lub dorywczą pracę. Tymczasem, podobnie jak inni, chcą pracować uczciwie, rozwijać się i być częścią społeczeństwa. To, czy będzie to możliwe, zależy nie tylko od ich motywacji, lecz także od otwartości otoczenia i gotowości do przełamywania barier.

Celem badania „Jak osoby z niepełnosprawnością intelektualną postrzegają pracę i swoje szanse na zatrudnienie?”, było zebranie opinii osób z niepełnosprawnością intelektualną oraz ich opiekunów na temat pracy i zatrudnienia. Badanie zostało przeprowadzone przez dr Karolinę Pawłowską-Cyprysiak oraz dr Katarzynę Hild-Ciupińską. Dzięki opracowanym i opublikowanym wynikom można lepiej zrozumieć, jak sami zainteresowani postrzegają swoją sytuację na rynku pracy i z jakimi trudnościami mierzą się na co dzień.

Co o pracy mówią osoby z niepełnosprawnością intelektualną?

W badaniu wzięło udział 30 osób z niepełnosprawnością intelektualną (21 odpowiadało samodzielnie, w imieniu 9 wypowiedzieli się opiekunowie). Było wśród nich 16 kobiet i 14 mężczyzn, w wieku od 19 do 60 lat. Część miała doświadczenie zawodowe. Respondenci pracowali m.in. w McDonald’s, teatrze, sklepie oraz pralni. Inni uczestniczyli w warsztatach terapii zajęciowej, kursach zawodowych lub uczęszczali do placówek edukacyjnych.

Zapytani o wymarzoną pracę, wskazywali różne zawody: od sprzątaczki, kelnera czy pomocy kuchennej, po masażystę, mechanika, a nawet piosenkarkę.

Wiadomo, że najtrudniej jest zacząć, czyli znaleźć pracę. Na temat tego, czy łatwo jest otrzymać zatrudnienie opinie były podzielone. Niektórzy uważali, że wystarczy chcieć i szukać ogłoszeń w internecie. Inni podkreślali, że dla osób z niepełnosprawnościami jest to o wiele trudniejsze, głównie z powodu braku ofert i utrwalonych stereotypów.

Wśród barier i przeszkód respondenci najczęściej wskazywali na trudność w rozmowach z obcymi (np. podczas rekrutacji), długi czas oczekiwania na odpowiedź od pracodawcy. Problemem również okazał się brak świadomości własnych umiejętności oraz głęboko tkwiący w psychice stereotyp, że „osoby z niepełnosprawnością powinny siedzieć w domu”.

Opiekunowie dodawali do tego obawy pracodawców, brak cierpliwości wobec pracowników wymagających wsparcia oraz postawy rodziców, które mogą zarówno wspierać, jak i hamować rozwój zawodowy dzieci.

Właśnie owego wsparcia od bliskich najbardziej potrzebują osoby z niepełnosprawnością intelektualną, chcące wejść na rynek pracy. Oprócz tego wskazywali na posiadane wykształcenie oraz doświadczenie. Ponadto dostrzegali, że posiadanie przez nich takich cech charakteru, jak otwartość i przebojowość również mogą okazać się przydatne w znalezieniu zatrudnieniu. Osoby biorące udział w badaniu zwracały uwagę, że ważne jest też uczestnictwo w szkoleniach i kursach. Natomiast samych ofert zatrudnienia szukają w internecie i urzędach pracy.

Respondenci, którzy byli pracownikami, borykali się z zupełnie innymi problemami. Wśród najczęściej wymienianych niedogodności, znalazły się: poranne wstawanie, dojazdy czy bariery architektoniczne. Trudne okazywały się także szybkie tempo pracy, konieczność przestrzegania reguł i poleceń, praca z pieniędzmi oraz presja, by sprostać wymaganiom przełożonych.
Opiekunowie podkreślali dodatkowo, że niepełnosprawność wpływa na codzienne funkcjonowanie, a tym samym na możliwość utrzymania pracy.

Wyboista droga do pracy

Wyniki wywiadów pokazują, że osoby z niepełnosprawnością intelektualną chcą pracować i być samodzielne. Zatrudnienie daje im poczucie wartości, niezależności i bycia częścią wspólnoty. Mimo to droga do pracy jest pełna barier: od braku ofert i stereotypów, po nieufność pracodawców i niską pewność siebie samych kandydatów.

Relacje w miejscu pracy najczęściej są oceniane pozytywnie – badani mówią o miłej atmosferze i dobrych kontaktach ze współpracownikami oraz przełożonymi. Zdarzają się jednak sytuacje trudne: brak akceptacji, nieuczciwe traktowanie czy poczucie wykluczenia. Ważne jest także wsparcie na starcie – wielu respondentów podkreśla, że potrzebuje pomocy w pierwszych tygodniach, np. prostych instrukcji czy przyuczenia do zawodu.

Opiekunowie dodają, że bez otwartości otoczenia i realnych szans na zatrudnienie młode osoby z niepełnosprawnością intelektualną pozostają na marginesie rynku pracy. Niestety, statystyki potwierdzają te obawy – stałą pracę ma jedynie niewielki odsetek tej grupy.

Ograniczenia i potencjał

Badania przeprowadzone wśród 30 osób z niepełnosprawnością intelektualną i ich opiekunów ujawniają złożony obraz sytuacji tej grupy na rynku pracy. Z jednej strony widać ogromną chęć do podejmowania zatrudnienia, marzenia o różnych zawodach i pozytywne doświadczenia z pracy – wielu badanych podkreśla przyjazną atmosferę, dobre relacje ze współpracownikami i przełożonymi. Z drugiej strony pojawiają się realne przeszkody: trudności w rozmowach z pracodawcami, brak pewności siebie, niska samoocena, a także stereotypy i obawy ze strony otoczenia.

Respondenci wskazywali, że w znalezieniu pracy kluczowe są wsparcie rodziny i znajomych, szkolenia, kursy oraz dostęp do dedykowanych miejsc pracy. Potrzebne jest również wsparcie w pierwszym etapie zatrudnienia – jasne instrukcje i przyuczenie do obowiązków.

Jednocześnie badania potwierdzają, że osoby z niepełnosprawnością intelektualną są świadome swoich ograniczeń, ale też potencjału. Chcą być samodzielne, aktywne i uczciwie wykonywać powierzone zadania. Aby jednak mogły w pełni uczestniczyć w rynku pracy, konieczne jest przełamywanie stereotypów, edukowanie społeczeństwa i tworzenie otwartego środowiska zawodowego. To nie tylko poprawi jakość życia tej grupy, ale również pozwoli wykorzystać ich potencjał z korzyścią dla całego społeczeństwa.

Autor: Monika Łysek, Redaktor Werbeo